1. Wprowadzenie
W pierwszym artykule z serii: Certyfikacja spawaczy według EN ISO 9606-1 możecie znaleźć podstawowe informacje o tym, czym jest certyfikat spawacza, jakie zawiera informacje, jakie daje uprawnienia oraz jak go interpretować. Drugi artykuł poruszał natomiast złącza jedno i wieloprocesowe, egzamin na więcej niż jednym złączu egzaminacyjnym, różne pozycje spawania, różne grubości spoiny. Pokazałem w nim także przykłady, interpretacje oraz możliwości i ograniczenia. Poniżej linki:
#13 Certyfikacja spawaczy według EN ISO 9606-1 – Zakresy certyfikatów – ogólny przegląd
#16 Certyfikacja spawaczy według EN ISO 9606-1 – Certyfikaty złożone – co naprawdę obejmują?
Czy rodzaj gazu osłonowego, który został użyty w trakcie egzaminu kwalifikacyjnego, jest zmienną zasadniczą? Czy spawacz, który posiada certyfikat, na którym jako gaz osłonowy jest zapis: EN ISO 14175 – I1 może spawać w osłonie gazu I2? Co w ogóle oznaczają skróty: I1, I2 czy też I3? Może masz wątpliwości, czy materiał podstawowy, który był spawany podczas egzaminu, ma wpływ na zakres uprawnień? Co w sytuacji, gdy spawacz spawał złącze egzaminacyjne z użyciem spoiwa a co gdy wykonywał je bez materiału dodatkowego?
W poniższym artykule, który stanowi trzecią część z serii, dotyczącej certyfikowania spawaczy według EN ISO 9606-1 odpowiem na powyższe pytania. W pierwszej części artykułu chciałbym omówić oznaczenie gazów osłonowych zgodnie z EN ISO 14175, czy stanowią zmienną zasadniczą i czy powinny znajdować się na certyfikacie, a także to, czy wpływają na zakres uprawnień. Następnie omówię, jak norma podchodzi do materiałów podstawowych – czy dla zakresu uprawnień ma znaczenie, jaki materiał był spawany przez spawacza w czasie egzaminu, czy liczy się tylko grupa materiałowa spoiwa? Czy są wyjątki?
Poruszane powyżej kwestie są dość jasne i przejrzyście opisane w normie, jednak zdarzają się błędy w certyfikatach, na co zwróciłem uwagę w dalszej części. Dowiesz się także, jak oznacza się gazy osłonowe, poznasz przykładowe oznaczenia. Ponadto, po przeczytaniu artykułu będziesz wiedzieć, jak grupuje się materiały podstawowe a jak spoiwo według EN ISO 9606-1, na co zwrócić uwagę i w jakich dokumentach szukać odpowiedzi na pytania, które być może masz już teraz lub takie, które pojawią się w przyszłości.
2. Gaz osłonowy
Gaz osłonowy w spawalnictwie, przede wszystkim ma zadanie chronić roztopiony metal (jeziorko spawalnicze) przed wpływem atmosfery. Zapobiega on utlenianiu się materiałów spawanych i spoiwa, a także nie dopuszcza do przedostawania się do spoiny innych składników z powietrza. Zatem pierwsza jego rola to izolacja. Druga rola gazu osłonowego – ułatwia jonizację oraz zapewnia utrzymanie stabilnego łuku elektrycznego, zatem drugie jego zadanie to stabilizacja łuku. Trzecia rola to zapewnienie jakości, czyli uzyskanie spoiny wolnej od niezgodności, spełniającej wymagany poziom jakości. Myślę, że na potrzeby niniejszego artykułu tyle w wielkim skrócie wystarczy. Na temat gazów, o ich składzie i wpływie dodatków, nowoczesnych mieszaninach wieloskładnikowych, dodatkach do specjalnych zastosowań (np. azotu czy wodoru do spawania stali austenitycznych), można napisać bardzo dużo. Skupmy się na podstawowych informacjach. Norma EN ISO 14175 klasyfikuje gazy osłonowe na grupy główne oraz podgrupy.
Grupy główne:
- I: gazy obojętne i obojętne mieszaniny gazów,
- M1, M2, M3: utleniające mieszaniny zawierające tlen i/lub dwutlenek węgla,
- C: silnie utleniający gaz i silnie utleniające mieszaniny,
- R: redukujące mieszaniny gazów,
- N: nisko reaktywny gaz lub redukujące mieszaniny gazów, zawierające azot,
- O: tlen,
- Z: mieszaniny gazów które zawierają składniki niewymienione lub mieszaniny wykraczające swoim składem poza zakres wymieniony w Tablicy 2 normy.
Podgrupy:
Norma EN ISO 14175 dzieli grupy główne (z wyjątkiem grupy Z), na podgrupy na podstawie zawartości oraz poziomu różnych składników, które mają wpływ na reaktywność gazu. Po oznaczeniu podgrupy, dla mieszanin gazów, należy wskazać skład gazu, w kolejności malejącego stężenia oraz procentową zawartość składników z pominięciem ilości składnika, którego jest najwięcej. Jego zawartość oblicza się jako różnicę 100% oraz sumy dodatków innych gazów. Po pełne dane odsyłam do Tablicy 2 przedmiotowej normy lub do opracowań producentów i dystrybutorów gazów spawalniczych. Dla czystych gazów pomija się wpisywanie ich symboli chemicznych i zawartości procentowej. Poniżej kilka przykładów kompletnego oznaczenia gazu osłonowego:
- ISO 14175 – I1 oznacza: 100% argonu.
- ISO 14175 – I2 oznacza: 100% helu.
- ISO 14175 – I3 – ArHe – 40 oznacza: 60% argonu, 40% helu.
- ISO 14175 – M21 – ArC – 18 oznacza: 82% argonu oraz 18% CO2.
- ISO 14175 – M12 – HeArC – 7,5/2,5 oznacza: 90% helu, 7,5% argonu oraz 2,5% CO2.
- ISO 14175 – M25 – ArCO – 6/4 oznacza: 90% argonu, 6% CO2 oraz 4% tlenu.
Znając już gazy osłonowe oraz ich oznaczenie, przejdźmy do normy EN ISO 9606-1. W jaki sposób jest on traktowany przez ww. normę? Nie znajdziemy gazu osłonowego w zmiennych zasadniczych, nie znajdziemy go także na oznaczeniu kwalifikacji spawacza. Gdzie zatem powinien być gaz? Zgodnie z zapisami normy, w świadectwie egzaminu spawacza gaz osłonowy powinien być podany jako zmienna nie zasadnicza, ale nie wpływa on na zakres kwalifikacji. Dlaczego to podkreślam? Ponieważ można spotkać się z certyfikatami spawaczy, gdzie w prawej kolumnie tabeli zatytułowanej „zakres kwalifikacji”, jest wpisany gaz osłonowy, co jednoznacznie zawęża nam (niesłusznie) uprawnienia spawacza. Odbiegając trochę od tematu EN ISO 9606-1, czyli normy, według której kwalifikuje się spawaczy stali, przyjrzę się normie EN ISO 9606-2 czyli tej części, która dotyczy egzaminowania spawaczy, ale aluminium i jego stopów. Pojawia się jedna uwaga dotycząca gazu osłonowego:
Dla procesu spawania 131, jeśli zawartość helu w gazie osłonowym jest wyższa niż 50 %, wymagany jest nowy egzamin kwalifikacyjny.
Jest to więc jedyne ograniczenie zakresu kwalifikacji, wynikające z gazu osłonowego, ale zaznaczam, że dotyczy to egzaminowania spawaczy aluminium a nie stali.
3. Ograniczenia materiałowe
Na wstępie krótko opiszę różnicę między grupowaniem materiałów podstawowych a grupowaniem materiałów spoiw. Materiały podstawowe są już grupowane od kilku miesięcy, według normy EN ISO 15608 (do października 2025 roku, był to Raport Techniczny ISO/TR 15608). Więcej o zmianach w tym dokumncie przeczytacie w artykule:
#15 Zmiany w normie EN ISO 15608
Przytoczona norma dzieli stal (oraz inne materiały, ale skupię się na stali) na 11 grup, oznaczonych numerami od 1 do 11 oraz każdą z grup dzieli już bardziej szczegółowo na podgrupy. Stale są podzielone i pogrupowane pod kątem składu, własności mechanicznych, eksploatacyjnych, sposobu wytwarzania, obróbki. Natomiast grupowanie materiałów dodatkowych, zgodnie z normą EN ISO 9606-1 przedstawia poniższa tablica.
Tablica 2 z normy EN ISO 9606-1 – Grupy materiałowe spoiw. [1]
Jak widać, podział jest inny i skupia się na praktycznej stronie, mamy sześć grup materiałowych spoiw, którymi spawacz może wykonać złącze próbne, a które obejmują nam kilka grup materiałowych według EN ISO 15608.
Podobnie jak gaz osłonowy, w przypadku egzaminu spawacza według normy EN ISO 9606-1, grupa/podgrupa materiału podstawowego nie jest zmienną zasadniczą. Uprawnienia do spawania, jeżeli chodzi o zakres materiałowy, spawacz nabywa zgodnie z grupą materiałową spoiwa z wyjątkiem sytuacji, kiedy egzamin jest przeprowadzany dla procesów spawania 142 oraz 311 (bez dodatku spoiwa). Są to procesy odpowiednio:
- 142 – spawanie TIG bez dodatku stopiwa,
- 311 – spawanie acetylenowo-tlenowe.
Co więc dzieje się z zakresem kwalifikacji i uprawnieniami, które nabędzie spawacz po takim egzaminie? Zgodnie z zapisami w punkcie 5.6, dla powyższych procesów spawania, grupą materiałową, dla której spawacz jest kwalifikowany, jest grupa materiału podstawowego stosowana podczas egzaminu. Jest to niestety duże ograniczenie względem tego, jakie uprawnienia może uzyskać spawacz, gdy np. wykona złącze egzaminacyjne z dodatkiem spoiwa. Należy pamiętać również, że spawanie z dodatkiem spoiwa kwalifikuje do spawania bez dodatku spoiwa jednak nie odwrotnie.
To jest właśnie przypadek, kiedy spawacz nabywa uprawnienia na spawany materiał podstawowy, a nie na materiał spoiwa (bo go nie używa w takcie egzaminu). Standardowy zakres kwalifikacji z normy EN ISO 9606-1, na podstawie materiału dodatkowego, przedstawia poniższa tablica.
Tablica 3 z normy EN ISO 9606-1 – Zakres kwalifikacji dla spoiw. [1]
Tutaj także pozwolę sobie na małą dygresję do normy EN ISO 9606-2, czyli egzaminowania spawaczy, ale nie stali tylko aluminium i jego stopów. Nie wchodząc za bardzo w szczegóły, ale w wielkim skrócie wygląda to następująco. Obowiązująca (jeszcze, ale już niedługo, o czym wspominam w podsumowaniu) norma, kwalifikuje spawacza i na materiał podstawowy i na materiał dodatkowy użyty do spawania. Według przywołanej wcześniej już normy EN ISO 15608, aluminium i jego stopy są podzielone na sześć grup od 21 do 26 oraz na podgrupy, ale tylko w grupach 22, 23 oraz 24, a zakres kwalifikacji przedstawia się jak poniżej, zgodnie z Tablicą 2 z normy EN ISO 9606-2.
Tablica 2 z normy EN ISO 9606-2 – Zakres kwalifikowania dla materiału podstawowego. [2]
Jeżeli chodzi o spawanie z materiałem dodatkowym lub bez to w normie znajduje się następujący zapis:
Kwalifikowanie z użyciem materiału dodatkowego, np. dla procesu spawania 141 i 15, kwalifikuje do spawania bez materiału dodatkowego, lecz nie odwrotnie.
Czyli jeżeli chodzi o spawanie bez materiału dodatkowego, sprawa wygląda analogicznie jak dla stali. Natomiast jeżeli chodzi już o szczegóły dotyczące zakresu kwalifikacji materiału dodatkowego, mamy tutaj pewne ograniczenie, a sprawa wygląda jak poniżej:
Kwalifikowanie z zastosowaniem materiału dodatkowego ze stopu typu AlMg kwalifikuje do stosowania stopów typu AlSi, lecz nie odwrotnie.
Dlaczego to ważne? Bo tak jak w przypadku gazów osłonowych – zdarzają się błędy w certyfikatach przy materiałach podstawowych. Przeglądając certyfikaty spawaczy, można spotkać się z błędnymi zapisami, gdzie złącze wykonane było na materiałach z grupy 8.1, materiałem dodatkowym był materiał z grupy FM5, a w zakresie kwalifikacji przy materiale podstawowym widnieje zapis: 1 do 11.
4. Podsumowanie
Jak widzicie, skupiłem się głównie na normie EN ISO 9606-1, która dotyczy egzaminowania spawaczy stali i wyjaśniłem wszystkie kwestie i wątpliwości, które mogą się pojawić w trakcie egzaminu i późniejszej weryfikacji certyfikatów. Dla porównania przytoczyłem też normę EN ISO 9606-2, która dotyczy egzaminowania spawaczy aluminium i jego stopów, aby pokazać różnice w założeniach i uzyskiwanych zakresach.
Ten stan trwał już jakiś czas, ale musicie przygotować się na zmiany. Zgodnie z informacją na oficjalnej stronie ISO, oczekuje się, że w ciągu kilku miesięcy ma ukazać się nowa norma, która szykuje nam rewolucje w egzaminowaniu spawaczy. Nowa norma, którą będzie ISO 9606 (po prostu, bez żadnej części/arkusza), zastąpi wszystkie obecnie obowiązujące arkusze, czyli:
- EN ISO 9606-1 – stale,
- EN ISO 9606-2 – aluminium i stopy aluminium,
- EN ISO 9606-3 – miedź i stopy miedzi,
- EN ISO 9606-4 – nikiel i stopy niklu,
- EN ISO 9606-5 – tytan i stopy tytany, cyrkon i stopy cyrkonu.
Co wprowadzi? Bardzo dużo zmian, na pewno wiele rzeczy zostanie ujednoliconych. Nawiązując do treści zawartych w artykule, ujednolicone będzie kwalifikowanie na podstawie materiału dodatkowego i np. dla stali będą to grupy FE1, FE2, FE3, FE4, FE5 (zniknie stare FM6, przeniesione do grupy NI). Dla aluminium pojawią się grupy materiałowe dla spoiwa: AL1, AL2, AL3, AL4, AL5.
Jeżeli do powyższych informacji masz jakieś pytania lub coś budzi Twoje wątpliwości, napisz wiadomość lub zapytaj w komentarzu.
Powyższy artykuł powstał w ramach współpracy z projektem:
Podobają Ci się moje treści o spawalnictwie? 🙂
Kliknij poniżej!
